ยุคนี้ ‘สวนสัตว์’ ยังจำเป็นอยู่ไหม? เมื่อหลายประเทศเริ่มรณรงค์ให้ ‘ยกเลิก’ ไปซะ

ที่ประชุม ครม. อนุมัติงบก่อสร้างสวนสัตว์แห่งใหม่แทนที่ ‘เขาดิน’ ในวงเงิน 10,974.65 ล้านบาท แต่ถ้าใครตามข่าวสิ่งแวดล้อมในต่างประเทศก็คงเห็นว่ากระแสเรียกร้องให้ ‘ยกเลิกสวนสัตว์’ ก่อตัวขึ้นมาได้สักพักแล้ว เพราะนักอนุรักษ์มองว่าสวนสัตว์คือการ ‘กักขัง’ ไม่ดีต่อสัตว์ในระยะยาว แต่ผู้เชี่ยวชาญหลายคนก็ยังยืนยันว่าสวนสัตว์ปรับวิธีบริหารจัดการได้ และจะเป็นผลดีต่อทั้งสัตว์และคนที่ต้องการแหล่งเรียนรู้หรืออนุรักษ์พันธุ์สัตว์ ที่สำคัญคือสวนสัตว์และอควาเรียมจำนวนมาก ‘เป็นแหล่งท่องเที่ยว’ ที่สร้างรายได้เป็นกอบเป็นกำให้หลายประเทศ

——————————————————

สวนสัตว์ดุสิต หรือ ‘เขาดินวนา’ เป็นสวนสัตว์แห่งแรกของประเทศไทย และคนหลายเจเนอเรชั่นรู้จักกันดี โดยเฉพาะรุ่นพ่อแม่ปู่ย่าตายาย แต่เขาดินฯ ที่เคยตั้งอยู่ในเขตดุสิตของกรุงเทพมหานคร ได้ปิดตัวไปแล้วตั้งแต่เดือนกันยายน 2561 ซึ่งเหตุผลที่มีการอ้างอิงในสื่อไทย ระบุว่าเป็นเพราะเขาดินมีพื้นที่คับแคบ ไม่เพียงพอต่อจำนวนสัตว์และนักท่องเที่ยวที่เพิ่มขึ้น 

ช่วงต้นปี 2565 เฟซบุ๊คเพจโรงเรียนจิตอาสาพระราชทาน ได้โพสต์ภาพจำลองและข้อมูลเรื่อง ‘สวนสัตว์เขาดินวนาแห่งใหม่’ ซึ่งจะสร้างบน ‘ที่ดินพระราชทาน’ โดยในหลวงรัชกาลที่ 10 พร้อมทั้งย้ำว่า สวนสัตว์แห่งนี้จะกว้างกว่าเดิมเกือบ 3 เท่า (จากเดิมสวนสัตว์ดุสิตกินพื้นที่ 118 ไร่ ก็จะกลายเป็น 300 ไร่) 

ล่าสุด ที่ประชุมคณะรัฐมนตรี (ครม.) มีมติอนุมัติงบประมาณ 10,974.65 ล้านบาท เมื่อวันที่ 26 กรกฎาคม 2565 ให้แก่โครงการก่อสร้างสวนสัตว์แห่งใหม่ (คลองหก) จังหวัดปทุมธานี โดยกำหนดระยะเวลาดำเนินการ 5 ปี ตั้งแต่ปี 2566–2570 และคาดว่าสวนสัตว์จะเปิดให้บริการได้อย่างเต็มรูปแบบในปี 2571

ที่จริงแล้วการสร้างสวนสัตว์แห่งใหม่ที่กว้างใหญ่กว่าเดิมได้รับเสียงสนับสนุนจากผู้ใช้สื่อสังคมออนไลน์ในไทยจำนวนไม่น้อย เห็นได้จากการที่มีคนชื่นชมเรื่องนี้ในเพจเฟซบุ๊คที่ลงข่าวการอนุมัติงบสร้างสวนสัตว์ที่คลองหก แต่ก็มีผู้ใช้ทวิตเตอร์จำนวนหนึ่งสะท้อนความกังวลเกี่ยวกับเรื่องนี้เช่นกัน

ผู้ที่ไม่ค่อยเห็นด้วยกับโครงการนี้มองว่า คลองหกนั้นดูจะไกลไปสำหรับการเป็นแหล่งเรียนรู้ของคนส่วนใหญ่ เพราะแถวนั้นไม่มีระบบขนส่งมวลชนที่สะดวกหรือเพียงพอต่อความต้องการของประชาชน มีคนสงสัยว่าทำไมถึงไม่รอให้สวนสัตว์ใหม่สร้างเสร็จเสียก่อนแล้วค่อยปิดเขาดิน เพราะประเด็นนี้ก็ไม่น่าจะใช่เรื่องเร่งด่วนอะไร แต่กลับมีการอนุมัติงบผูกพันจำนวนหมื่นล้านบาท และหลังจากปิดเขาดินไปแล้ว สัตว์ต่างๆ ที่เคยอยู่ในเขาดินก็ถูกย้ายไปสวนสัตว์อื่นในประเทศ ถ้าในอนาคตมีการโยกย้ายสัตว์ไปมาอีกจะเป็นผลดีต่อสัตว์จริงหรือไม่

นอกเหนือจากประเด็นเหล่านี้ ถ้าใครตามข่าวสิ่งแวดล้อมในต่างประเทศช่วงที่โควิด-19 แพร่ระบาด ก็จะเห็นว่าแนวคิดเรื่องการปิดสวนสัตว์หรือยกเลิกโครงการก่อสร้างสวนสัตว์ในประเทศฝั่งตะวันตกเริ่มเป็นที่พูดถึงมากขึ้นเรื่อยๆ

เว็บไซต์ National Geographic สื่อสารคดีเก่าแก่ของสหรัฐอเมริกา รายงาน ‘ประเด็นร้อน’ เมื่อปีที่แล้ว โดยระบุว่า มีการเรียกร้องให้ ‘ปิดสวนสัตว์’ ในหลายประเทศ ทั้งในสหรัฐฯ ไปจนถึงในสหราชอาณาจักร และประเทศเครือจักรภพอังกฤษ โดยสาเหตุหนึ่งเป็นเพราะช่วงโควิดมีการควบคุมการเดินทาง ส่งผลกระทบต่อการท่องเที่ยวและกิจการสวนสัตว์ทั่วโลกที่เป็นแหล่งดึงดูดนักท่องเที่ยว ทำให้งบประมาณดูแลสัตว์ต่างๆ ลดลงไปด้วย ส่งผลเสียต่อสุขภาพสัตว์ในสวนสัตว์จำนวนมาก

ส่วนอีกเหตุผลหนึ่งที่ มีมี บาเคชิ (Mimi Bakeshi) ผู้อำนวยการองค์กรพิทักษ์สัตว์ PETA หยิบยกมาเป็นประเด็น คือ สวนสัตว์ทุกวันนี้ไม่ได้มีเป้าหมายเพื่อการอนุรักษ์สัตว์ป่าหายากอีกต่อไป เพราะสัตว์มากกว่าครึ่งที่อยู่ในสวนสัตว์ไม่ใช่สายพันธุ์ที่เสี่ยงสูญพันธุ์ สวนสัตว์จึงไม่ต่างจากการเอาสัตว์มากักขังในที่แคบๆ เพื่อตอบสนองความอยากรู้อยากเห็นของมนุษย์ ซึ่งถือเป็นความโหดร้ายอย่างหนึ่ง และมีผู้ชี้ว่า การเรียนรู้จากภาพยนตร์สารคดีเกี่ยวกับสัตว์ดูจะให้ข้อมูลที่ละเอียดและชัดเจนกว่ามาก

รายงานของ National Geographic ยังอ้างถึงการบริหารจัดการสวนสัตว์หลายแห่งที่หละหลวมด้านการรักษาความปลอดภัย จนเป็นเหตุให้สัตว์ถูกฆ่าทิ้ง โดยยกตัวอย่าง ‘กอริลลาฮารัมเบ’ (Harambe) ที่ถูกยิงตายในสวนสัตว์ซินซินเนติในสหรัฐฯ เมื่อปี 2016 เพราะมีเด็กปีนเข้าไปในกรงกอริลลาและพลัดตกลงไปยังคูน้ำที่อยู่ภายในกรง

เหตุการณ์นั้นทำให้คนทั่วโลกถกเถียงกันว่า กอริลลาเป็นสัตว์เสี่ยงสูญพันธุ์ขั้นวิกฤต เจ้าหน้าที่น่าจะใช้วิธีอื่นจัดการ เช่น การยิงยาสลบ แต่ผู้เชี่ยวชาญออกมาชี้แจงว่า กอริลลาฮารัมเบนั้นหนักมากกว่า 200 กิโลกรัม การยิงยาสลบอาจได้ผลไม่ทันการณ์ และอาจทำให้เด็กได้รับอันตราย จึงเกิดคำถามว่าที่จริงแล้วสวนสัตว์ไม่ได้เป็นสถานที่ปลอดภัยสำหรับสัตว์ใช่หรือไม่

แต่ถึงจะมีกระแสเรียกร้องให้ทบทวนเรื่องปิดสวนสัตว์ในหลายประเทศฝั่งตะวันตก นักอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมจำนวนมากก็ยังสนับสนุนให้สวนสัตว์ได้ ‘ไปต่อ’ โดย The Guardian สื่ออังกฤษ รายงานว่า ช่วงก่อนเกิดโควิดมีคนมาเที่ยวสวนสัตว์ในประเทศมากถึง 30 ล้านคนต่อปีโดยเฉลี่ย และนี่คือแหล่งรายได้ที่สำคัญที่ช่วยหล่อเลี้ยงเศรษฐกิจ เช่นเดียวกับอควาเรียมที่จัดแสดงสัตว์น้ำก็ได้รับความนิยมไม่แพ้กัน

นอกจากนี้ยังมีการพูดถึงความสำเร็จในการเพาะพันธุ์ ‘ออริกซ์’ (Arabian oryx) ในสวนสัตว์ซานดิเอโกที่สหรัฐฯ เมื่อปี 2020 เพราะออริกซ์ตามธรรมชาติสูญพันธุ์ไปตั้งแต่ราวทศวรรษที่ 1970 โดยไม่พบเห็นอีกในประเทศแถบคาบสมุทรอาหรับ แต่ศูนย์อนุรักษ์ฯ ของสวนสัตว์ซานดิเอโกเพาะพันธุ์ออริกซ์จากตัวที่ถูกนำมาไว้ที่สวนสัตว์นานแล้ว จนสามารถส่งออริกซ์เกิดใหม่กลับไปอยู่ตามธรรมชาติที่ประเทศโอมานได้

การยกเลิกสวนสัตว์จึงเป็นเรื่องที่ทำได้ยากในหลายประเทศ มีการถกเถียงให้สวนสัตว์ปรับวิธีบริหารจัดการแทน เพื่อให้เกิด ‘ความยั่งยืน’ และไม่กระทบต่อสัตว์หรือสิ่งแวดล้อม ซึ่งแนวทางหลักๆ ก็คือการคำนึงถึงสวัสดิภาพและความเป็นอยู่ที่ดีของสัตว์ที่อยู่ในความดูแลของเจ้าหน้าที่ แต่ต้องระวังไม่ให้เกิดการเพาะพันธุ์สัตว์เพื่อค้าอวัยวะในตลาดมืดเช่นกัน 

ส่วนโครงการสวนสัตว์แห่งใหม่ที่คลองหกของไทย มีรายงานทางเว็บไซต์ Kapook และ ฐานเศรษฐกิจ ว่า โครงการนี้จะเป็นสวนสัตว์ที่ ‘ทันสมัยระดับนานาชาติ’ เพื่อเป็นแหล่งเรียนรู้ทางธรรมชาติ ชีวิตสัตว์ป่า การอนุรักษ์ ศึกษาวิจัย และเพาะขยายพันธุ์สัตว์ป่าคืนสู่ธรรมชาติ รวมถึงเป็นแหล่งนันทนาการรองรับการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม โดยหน่วยงานรับผิดชอบคือ องค์การสวนสัตว์แห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ และกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

อ้างอิง

• Twitter. เขาดิน. https://bit.ly/3OEyIvg 
• Facecbook. โรงเรียนจิตอาสาพระราชทาน. https://bit.ly/3zyA8Du 
• The Guardian. Is it time to shut down the zoos?. https://bit.ly/3ODnbfN 
• National Geographic. Hot topic: is it time for zoos to be banned?. https://bit.ly/3J6OGgG 
• ฐานเศรษฐกิจ. สรุป สวนสัตว์ใหม่ปทุมธานี เขาดิน2 อยู่ตรงไหน เปิดบริการได้เมื่อไร. https://bit.ly/3PXzDYZ 
• Kapook. ครม. อนุมัติ 10,974 ล้าน สร้างสวนสัตว์เขาดินแห่งใหม่ บนพื้นที่พระราชทาน 300 ไร่. https://bit.ly/3PSL4B4