เขาบอกให้เรา ‘คิดเชิงวิพากษ์’ หรือมี Critical Thinking แต่การวิพากษ์ หรือ Critical นี้ มันคืออะไรกันล่ะ?

ทุกวันนี้คำว่า ‘การคิดเชิงวิพากษ์’ เป็นคำที่ถูกใช้ทั่วไปในแง่ของความสามารถที่มนุษย์พึงมี ในแวดวงการเลี้ยงเด็กและการศึกษา พูดถึงสิ่งนี้เป็นปกติว่าควรจะทำให้เกิดขึ้นได้ในการสร้างมนุษย์ขึ้นมาในสังคม ส่วนในแวดวงวิจารณ์สังคมจะมองว่านี่คือ ‘สิ่งที่คนไทยขาดไป’ สังคมจึงมีหน้าตาเป็นแบบนี้ อะไรก็ว่าไป

ทุกคนมักจะพูดเหมือนเข้าใจกันหมดว่ากำลังพูดถึงอะไร แต่นี่ก็อาจเป็นอีกหนึ่งเรื่อง (ในหลายๆ เรื่อง) ที่ทุกคนพูดถึง แต่ไม่มีใครรู้ว่ามันหมายถึงอะไร

พูดง่ายๆ ถ้า ‘การคิดเชิงวิพากษ์’ มันหมายถึงความสามารถในการคิดแล้วจึงวิจารณ์ออกไป แบบนี้สังคมไทยก็อาจไม่ได้มีการคิดแบบนี้ เพราะถ้าไปอ่านในช่องคอมเมนต์คอนเทนต์อะไรสักอย่างที่มีคนสนใจจำนวนมาก เราก็จะพบว่าสังคมไทยเต็มไปด้วย ‘นักวิจารณ์’ 

แล้วการวิจารณ์ลักษณะนี้ในสังคมไทยเรียกว่า ‘คิดเชิงวิพากษ์’ แล้วหรือ? ก็ไม่น่าใช่ แล้วอะไรคือการคิดเชิงวิพากษ์กันแน่

อันที่จริงคำถามที่ว่าการคิดเชิงวิพากษณ์คืออะไร เป็นประเด็นคลาสสิก นักวิจัยที่ศึกษาเรื่องนี้มากว่า 20 ปี ได้ให้สัมภาษณ์กับทาง Psychology Today ว่า จริงๆ แล้วแม้แต่ในโลกตะวันตกก็มักจะเข้าใจผิดว่า ‘การคิดเชิงวิพากษ์’ นั้นคือคิดเพื่อวิจารณ์อะไรแบบนั้น แต่ในความเป็นจริงมันไม่จำเป็นเลย คือจะใช้ Critical Thinking คิดเพื่อวิจารณ์ก็ได้ แต่มันไม่จำเป็น

และหากจะทำความเข้าใจ ก็ต้องย้อนลงไปในรากคำศัพท์ของกรีก กับคำว่า ‘kritikos’

ถ้าย้อนไปแบบนี้จะเห็นชัดว่า kritikos ไม่ได้เกี่ยวกับอะไรกับ ‘การวิจารณ์’ แต่มันหมายถึง ‘การตัดสินสิ่งต่างๆ ได้ดี’ หรือ ถ้าพูดในภาษาปัจจุบัน บางคนก็จะใช้คำว่า Good judgement ในการบรรยายทักษะแบบนี้

และในแง่นี้ Critical Thinking หรือ ‘การคิดเชิงวิพากษ์’ ก็ไม่ได้เกี่ยวกับการคิดเพื่อวิพากษ์หรือวิจารณ์ แต่มันเกี่ยวกับความสามารถในการคิดเพื่อจะตัดสินว่า ‘อะไรถูกอะไรดี’ นัยคือ ถ้าเราประเมินได้ว่าสิ่งนี้จริงหรือไม่ ดีหรือไม่ ถูกต้องหรือไม่ เพื่อที่เราจะได้ ‘ตัดสินใจ’ ทำสิ่งต่างๆ ได้อย่างเหมาะสม โดยทั้งกระบวนการตัดสินและตัดสินใจ ไม่มีความจำเป็นใดๆ ที่จะต้องกล่าว ‘วิจารณ์’ อะไรออกมาทั้งสิ้น

นักวิจัยยังกล่าวอีกว่า คำว่า critical ในที่นี้ยังมีนัยของความ ‘สำคัญ’ ด้วย และนั่นหมายถึงว่า เราไม่มีความจำเป็นต้องมี Critical Thinking กับทุกอย่าง และใช้เวลาที่เราจะต้องตัดสินใจในเรื่องที่ผลลัพธ์มันสำคัญกับเราเป็นพิเศษพอ เช่น ปกติเราจะไม่ใช้  Critical Thinking กับคำถามอย่าง “กลางวันนี้จะกินอะไร” หรือกระทั่ง “ปีนี้จะลาพักร้อนไปเที่ยวไหน” แต่เราจะใช้มันกับคำถามว่า ข้อความที่เราเห็นในโลกออนไลน์เป็นความจริงหรือไม่? เราจะเลือกทำงานนี้ดีหรือไม่? สิ่งที่ลูกค้าเสนอมาเชื่อได้จริงแค่ไหน? ผู้เชี่ยวชาญที่เราเห็นออกทีวีเขา ‘เชี่ยวชาญ’ จริงหรือไม่? 

ทั้งนี้มันเป็นกระบวนการที่ต้องคิดอย่างจริงจัง และอาจต้องค้นคว้าด้วย มันไม่ได้ง่าย และเหนื่อย ดังนั้นไม่ต้องแปลกใจว่าขนาดคนที่มีความสามารถในการคิดเชิงวิพากษ์ ก็ไม่ได้ ‘เปิดโหมดคิดเชิงวิพากษ์’ ตลอดเวลา

และก็ไม่ต้องแปลกใจเช่นกันว่า ทำไมขนาดคนดูมีความรู้ ก็ยังเผลอแชร์ข่าวปลอม เผลอแชร์คลิปปลอมที่ทำจาก AI กันอยู่บ่อยๆ เพราะในโลกทุกวันนี้ที่ข้อมูลไม่จริงบินกันว่อน ขนาดคนมีความสามารถ ‘คิดเชิงวิพากษ์’ ในภาวะปกติ ก็หลุดกันได้ เพราะก็ดังที่นักวิจารณ์บอก ถ้าเข้าโหมดคิดเชิงวิพากษ์ตลอดเวลามันจะเหนื่อยมาก แต่ในอีกด้าน ถ้าเราปิดโหมดการคิดเชิงวิพากษ์เมื่อไหร่ เราก็อาจรับข้อมูลเท็จไปอย่างไร้การป้องกันได้เมื่อนั้น

แต่นี่เองคือประเด็นของยุคสมัย สมัยก่อนเวลาคนใช้อินเทอร์เน็ตเยอะๆ เราบอกให้คน ‘มีความคิดเชิงวิพากษ์’ ก็อาจพอในการทำให้ไม่หลงเชื่อ Forward mail ในสมัยก่อน แต่เมื่อยุคที่ AI ทำให้ ‘เรื่องไม่จริง’ ท่วมท้นอินเทอร์เน็ต คำถามสำคัญก็คือ ในทางปฏิบัติจริง แค่มีการคิดเชิงวิพากษ์ มันจะเพียงพอกับการตัดสินใจรับข้อมูลต่างๆ ที่เราพบเจอในชีวิตประจำวันได้จริงหรือ? หรือพูดให้ตรงกว่านั้น การคิดเชิงวิพากษ์ มันอาจช่วยเราได้ในยุคที่เรื่อง 10 เรื่องที่เราเจอ เป็นเรื่องไม่จริงไป 2 เรื่อง แต่ถ้าเราอยู่ในยุคที่เจอเรื่อง 10 เรื่อง เป็นเรื่องจริงแค่ 2 เรื่อง ‘ความคิดเชิงวิพากษ์’ มันจะยังทำงานแบบเดิมได้อยู่หรือ?

พูดให้ง่ายกว่านั้นก็คือ ในอดีต การคิดเชิงวิพากษ์มันใช้พิสูจน์ความจริงกับเรื่องที่ ‘น่าสงสัย’ ก็พอ แต่มาทุกวันนี้ เรื่องทุกเรื่องล้วน ‘น่าสงสัย’ หมด เรามีเวลาและทรัพยากรสมองมากพอจะพิสูจน์ความจริงทุกเรื่องกันจริงๆ หรือ? และถ้าเรามีไม่พอ มันจะมีกระบวนการคัดกรองใดๆ ที่จะลดความจำเป็นในการต้องใช้ความคิดเชิงวิพากษ์หรือไม่

อ้างอิง:

• Psychology Today. What Is the ‘Critical’ in Critical Thinking? https://shorter.me/7Xq5z