ประเพณีพื้นบ้าน ‘วัวลาน’ ความสนุกที่มากับการ ‘แข่งขัน’ และความตึงเครียดในสนามที่เกิดจาก ‘การพนัน’

ถ้าพูดถึงวัวไทยในบ้านเรา หลายๆ คนก็คงคิดถึงการไถนา แต่ถ้าถามนอกเหนือจากนี้ว่าเจ้าสัตว์สี่ขาที่ชื่อว่าวัว มันทำอะไรได้อีกบ้าง หลายคนอาจนึกไม่ออก แต่ในบางจังหวัด หน้าที่ของวัวมีมากกว่าการอยู่ในท้องนา แต่เป็นประเพณีที่ผู้คนแข่งขันโดยใช้ ‘วัว’ เป็นตัววัดศักยภาพ นั่นคือ ‘วัวลาน’ ประเพณีเก่าแก่ที่มีรากมาจากการนวดข้าวในวิถีชาวนาไทย

จุดเริ่มต้นของวัวลานนั้นมาจากสมัยก่อน เมื่อชาวนาเกี่ยวข้าวเสร็จจะนำรวงข้าวเหล่านั้นมากองรวมไว้ใน ‘ลานขนาดกว้าง’ และใช้วัวเดินวนเป็นวงกลมเพื่อเหยียบหรือลากไม้ทับให้เมล็ดข้าวหลุดออกมาจากรวงข้าว วิถีชีวิตนี้ถูกเรียกว่า ‘ลานนวดข้าว’ 

จากการทำงานประจำวันของเกษตรกร เกิดการตั้งคำถามและเปรียบเทียบระหว่าง ‘วัว’ ในลานในเรื่องของ ‘ตัวไหนเดินเร็วกว่า’ หรือไม่ก็ ‘ตัวไหนแข็งแรงกว่า’ จึงเริ่มกลายเป็นการ ‘แข่งขันวัว’ ระหว่างคนในลาน จนกลายเป็นจุดเริ่มต้นและพัฒนาจากการเป็นการละเล่น สู่การแข่งขันจริงจังในพื้นที่ต่างๆ เช่น จังหวัดเพชรบุรี และจังหวัดกาญจนบุรี

[รูปแบบการละเล่นหรือการแข่งขันเป็นแบบไหน?]

โดยการแข่งวัวลานนั้น ชาวบ้านจะนำวัวที่แข่งขันมาเรียงแถวหน้ากระดานเพื่อวิ่งเป็นวงกลมในลานที่กำหนด โดยกลางลานจะมี ‘เสาเกียด’ ปักเป็นจุดศูนย์กลาง พร้อมผูกเชือกพวนของวัวแต่ละตัวตามลำดับ จากเสาเกียดออกมาถึงขอบลาน รวมจำนวน 19 ตัว

ภายในลานการแข่งขันจะแบ่งวัวออกเป็นสองประเภทได้แก่ ‘วัวในและวัวนอก’ 

‘วัวใน’ จะมีทั้งหมด 18 ตัว วัวที่ถูกผูกเชือกใกล้กับเสาเกียดกลางลาน โดยตัวไหนที่มีศักยภาพแข็งแรง วิ่งเร็ว จะอยู่ด้านริมเชือก เพื่อเอาไว้วิ่งแข่งกับ ‘วัวนอก’ ที่จะมาวิ่งประกบเป็นตัวที่ 19

‘วัวนอก’ จะมีเพียงตัวเดียวมักจะเป็นวัวที่มีศักยภาพดีที่สุด มีกำลังในการวิ่ง จะถูกนำมาเป็นตัวที่ 19 อยู่นอกสุดของลานเพื่อวิ่งแข่งขันเอาชนะ ‘วัวใน’ ซึ่งวัวตัวนอกสุดนั้นจะเป็นวัวตัวที่ต้องวิ่งให้ไกลและไวที่สุด จะ ‘ชนะ’ หากสามารถวิ่งแซงวัวในและทำให้ขบวนวิ่งจบได้ แต่ถ้าหากวัวในวิ่งแซงวัวนอกได้ก็จะชนะไป ถ้าไม่มีใครแซงใครได้ก็จะถือว่าเสมอ

[การละเล่นที่ควบคู่มากับ ‘การพนัน’ และ ‘อาชญากรรม’]

แม้ว่าประเพณีวัวลานนั้นสามารถจะจัดขึ้นได้อย่างถูกกฎหมายในฐานะกิจกรรมของชุมชน แต่ข้อมูลในงาน ‘Gambling as it pertains to Wualan: the effects and potential resolutions’ โดย ธีร์จุฑาชาติ ยงสวัสดิ์ จากมหาวิทยาลัยมหิดล พบว่าสิ่งที่ต้องเจอควบคู่ไปกับ ‘ความสนุก’ ในการแข่งขันนั้นคือ ‘การพนัน’ ที่มักเกิดขึ้นตลอดในกลุ่มคนของในชุนชนที่มีส่วนร่วมกับประเพณี

โดยปัญหาที่มักตามมาหลังจากมีการพนันเข้ามาเกี่ยวข้อง คงไม่พ้นการทะเลาะวิวาทที่เกิดขึ้นจากการขัดแย้งเรื่องของ ‘เงินเดิมพัน’ บางกรณีเกิดการฆาตกรรมที่มีผลพวงของการพนันมาเกี่ยวข้อง เหตุการณ์เหล่านี้อาจไม่ได้เกิดขึ้นบ่อยครั้ง แต่ก็ได้สะท้อนอีกมุมในความตึงเครียดในสนามวัวลานได้ชัดเจน

นอกจากการพนันพื้นที่วัวลานมักมีการใช้สารกระตุ้นในวัว เพื่อเพิ่มความอึดสำหรับการวิ่งในการแข่งขัน ซึ่งเข้าข่ายทารุณกรรมสัตว์ นอกจากนี้ยังพบเยาวชนมีส่วนร่วมในวงพนัน ชาวบ้านที่พกอาวุธปืนในงานรื่นเริง ไปจนถึงการฟอกเงินผ่านการซื้อขายวัว

สิ่งเหล่านี้สร้างผลกระทบให้ภาพลักษณ์ของวัวลานอย่างมาก จากประเพณีที่สะท้อนวิถีชีวิตของเกษตรกร ถูกภาพของ ‘การพนัน’ และ ‘อาชญกรรม’ ที่มีมากขึ้นทำให้เสื่อมเสียม

[บริบทของ ‘วัวลาน’ ในปัจจุบันเป็นอย่างไร]

กาลเวลาผ่านไปการเข้ามามีบทบาทของความรู้ทางเทคโนโลยีและเครื่องจักรทางการเกษตร ได้เปลี่ยนวิถีชีวิตชาวนาไปหลายๆ ด้าน แต่วัวลานก็ยังไม่ถูกลืมเลือนไปแค่ถูกเปลี่ยนจากการทำงานของวัว ให้กลายเป็น ‘วัฒนธรรม’ ของชาวบ้านในหลายจังหวัด เช่น เพชรบุรี กาญจนบุรี และนครปฐม

ในปัจจุบันประเพณีวัวลานได้มีการกำหนดมาตรฐานของกฎการแข่งขันนี้ให้เป็นระบบชัดเจนมากขึ้น มักจะนิยมเล่นในงานวัด งานประจำจังหวัด หรือในบางพื้นที่จัดเป็นเทศกาลขนาดใหญ่ โดยมีเงินรางวัลที่ได้รับการสนับสนุนจากหน่วยรัฐในชุมชนอีกด้วย

อ้างอิง:

• วัวลาน https://shorturl.asia/mFNnr
• การละเล่นพื้นบ้านภาคกลาง – การแข่งขันวัวลาน https://shorturl.asia/LygFa
• Gambling as it pertains to Wualan : the effects and potential resolutions https://shorturl.asia/xo4Qb