สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงสนพระราชหฤทัยในเรื่องของป่าไม้และทรัพยากรธรรมชาติมาช้านาน และทรงตระหนักถึงความสัมพันธ์อันสลับซับซ้อนของสรรพสิ่งที่ธรรชาติสรรสร้างไว้ และความหลากหลายของพันธุ์พืชและสัตว์ ตลอดจนธรรมชาติอันเป็นแหล่งกำเนิดแห่งสรรพสิ่งทั้งปวง
เมื่อแปรพระราชฐาน ทรงเยี่ยมราษฎรในภูมิภาคต่างๆ ได้ทรงเห็นความเปลี่ยนแปลงของธรรมชาติที่เสื่อมโทรม ทำให้ดินฟ้าอากาศแปรปรวน เกิดภัยแล้ง ป่าไม้อันเป็นแหล่งกำเนิดต้นน้ำลำธารได้แห้งขอดลง สัตว์ป่าและพรรณพืชลดน้อยลงทุกที
สมเด็จพระพันปีหลวง ทรงมีพระดำริที่จะรักษาป่าที่เหลืออยู่ พร้อมกับการสร้างป่าทดแทนที่ถูกทำลายลง พร้อมทั้งสร้างความรู้สึกรักและหวงแหนต่อต้นไม้ทุกต้นให้เกิดขึ้นในหัวใจของประชาชน จึงบังเกิดโครงการพระราชดำริต่างๆ ขึ้นมามากมาย ได้แก่ โครงการป่ารักน้ำ ซึ่งเกิดขึ้นครั้งแรกที่อำเภอส่องดาว จังหวัดสกลนคร เมื่อวันที่ 20 ธันวาคม 2525 ด้วยพระราชปณิธาน
“…พระเจ้าอยู่หัวเป็นน้ำ ฉันจะเป็นป่า ป่าที่ถวายความจงรักภักดีต่อน้ำ พระเจ้าอยู่หัวสร้างอ่างเก็บน้ำ ฉันจะสร้างป่า…”
โดยทรงโปรดเกล้าฯ ให้หาที่ดินรกร้างว่างเปล่า เพื่อนำต้นไม้มาปลูก ได้แก่ ไม้โตเร็ว ไม้ใช้สอย ไม้เศรษฐกิจ พระราชทานพระราโชบายให้จัดตั้งหมู่บ้านป่ารักน้ำขึ้น โดยอาศัยความร่วมมือของประชาชนช่วยกันดูแล และทรงมีพระราชประสงค์ที่จะให้ราษฎรเห็นถึงความสำคัญของการดูแลป่าไม้อันเป็นต้นน้ำลำธาร
ต่อมาได้บังเกิดโครงการบ้านเล็กในป่าใหญ่ มีเป้าหมายให้ราษฎรสามารถอยู่ร่วมกับป่าไม้ได้อย่างยั่งยืนและเกื้อกูลกัน ดังมีพระราชดำรัสเสมอๆ ว่า “ป่าอยู่กับคนได้ คนอยู่กับป่าได้ โดยไม่มีการทำลาย” รวมถึงยังมีโครงการอนุรักษ์ทรัพยากรป่าไม้ในพื้นที่ป่ารอยต่อ 5 จังหวัด โครงการพัฒนาป่าไม้อันเนื่องมาจากพระราชดำริ สวนป่าสิริกิติ์ จังหวัดเชียงใหม่ โครงการอนุรักษ์ฟื้นฟูสภาพป่าไม้ในเขตป่าสงวนแห่งชาติป่าสะเมิง
หรือในด้านของพันธุ์สัตว์ ด้วยทรงมีน้ำพระราชหฤทัยห่วงใยที่เต่าทะเลมีจำนวนลดลงอย่างมาก จึงมีพระราชดำริให้ดำเนินโครงการอนุรักษ์เต่าทะเล พัฒนาเกาะมันใน อำเภอแกลง จังหวัดระยองให้เป็นแหล่งอนุรักษ์และเพาะขยายพันธุ์เต่าทะเล และยังทรงให้ความสำคัญการฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่งทางทะเลอื่นๆ เพื่อช่วยฟื้นฟูความอุดมสมบูรณ์ของสัตว์น้ำ นำมาซึ่งโครงการฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่งทะเลอันดามันอันเนื่องมาจากพระราชดำริ อันเป็นที่มาในการจัดตั้งสถานีเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งและการอนุบาลสัตว์น้ำ พร้อมทั้งโปรดเกล้าให้จัดทำปะการังเทียมให้เกิดเป็นแหล่งชุมนุมและที่อยู่อาศัยของปลา และฟื้นฟูระบบนิเวศชายฝั่ง โดยการปลูกป่าชายเลน ป่าชุ่มน้ำ และหญ้าทะเล รวมถึงโครงการคืนช้างสู่ธรรมชาติ โครงการเพาะเลี้ยงสัตว์ป่าคืนสู่ธรรมชาติตามแนวพระราชดำริ ได้แก่ โครงการอนุรักษ์ละมั่ง โครงการเพาะขยายพันธุ์นกกระเรียนพันธุ์ไทย ซึ่งต่อมาสัตว์ทั้งสองชนิดได้รับการปล่อยคืนสู่ธรรมชาติ และสามารถขยายพันธุ์ได้เองตามธรรมชาติแล้ว
ด้วยการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศ ที่ทรงปฏิบัติมาอย่างต่อเนื่องยาวนาน และในปีพุทธศักราช 2553 ซึ่งเป็นปีที่สหประชาชาติได้ประกาศให้เป็นปีแห่งความหลากหลายทางชีวภาพ คณะรัฐมนตรีจึงได้มีมติเห็นชอบ เมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน 2553 ถวายพระราชสมัญญา ‘พระมารดาแห่งการคุ้มครองความหลากหลายทางชีวภาพ’ เพื่อเป็นการแสดงกตเวทิตาคุณของรัฐบาลและปวงชนชาวไทยในพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงมีต่อการคุ้มครองความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศ
อ้างอิง:
- หนังสือ 90 บรมราชินีนาถ พระมารดาแห่งการคุ้มครองความหลากหลายทางชีวภาพ จัดทำโดยกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
- หนังสือ พระมารดาแห่งการคุ้มครองความหลากหลายทางชีวภาพ จัดทำโดย สำหนักนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม