เวลาเดินเข้าวัดหรือเห็นพระพุทธรูป ไม่ว่าจะเป็นภาพถ่าย ภาพวาด หรือรูปปั้น เคยสงสัยกันบ้างไหมว่า ทำไมพระพุทธรูปบางองค์ถึงต้องทำมือในลักษณะที่โน้มนิ้วหัวแม่มือมาแตะคู่กับนิ้วชี้เป็นวงกลม เหมือนกำลังทำท่าทางว่า ‘โอเค’ แล้วท่าทางนี้หมายถึง ‘โอเค/รับทราบ//อาตมาขออนุโมทนาสาธุ’ หรือเปล่านะ?
แน่นอนคำตอบคือ ไม่!
เพราะความจริงแล้ว การทำท่าโอเค คือท่าที่เรียกว่า ‘วิตรรกมุทรา’ (Vitarka Mudra: वितर्क मुद्रा) ซึ่งเป็นหนึ่งในภาษามือทางศิลปะที่ลึกซึ้งที่สุดในพุทธศาสนา และมีอายุมาแล้วกว่า 2,000 ปี
โดยความหมายของวิตรรกมุทรานั้น เป็นท่าที่พระพุทธเจ้าทรงใช้เวลาสอนธรรมะ ซึ่งแสดงถึงการถ่ายทอดทางปัญญา หรือการสนทนาเพื่อให้เกิดความมั่นใจ
นอกจากนี้ ยังมีคำอธิบายในแหล่งข้อมูลด้านศิลปะพุทธด้วยว่า วงกลมของนิ้วหัวแม่มือกับนิ้วชี้นั้น สามารถสื่อถึงเอกภาพของปัญญาและความเข้าใจ หรือความสมบูรณ์แห่งธรรมะได้ ขณะที่การเหยียดนิ้วกลาง นิ้วนาง และนิ้วก้อยที่เหลือออกไปนั้น ก็หมายถึง ‘การเผยแผ่ธรรมะสู่โลก’ นั่นเอง
ดังนั้นแล้ว ท่าที่ทุกคนเห็นในภาพนี้ จึงไม่ใช่การบอกว่าโอเคแต่อย่างใด หากแต่คือการที่พระท่านกำลังสอนเราอยู่
ทั้งนี้ ในภาษาสันสกฤต คำว่า ‘มุทรา’ (mudrā) นั้นหมายถึง ตรา, สัญลักษณ์ หรือท่าทาง ที่ใช้สื่อสารความหมายเชิงนามธรรม โดย ‘ไม่ต้องใช้คำพูด’
โดยมุทราก็ไม่ใช่แค่การวางมือให้ดูสง่างาม แต่คือ ‘ภาษากายของจิตวิญญาณ’ ที่เล่าความหมายลึกซึ้งของธรรมะผ่านท่าทางเล็กๆ ของนิ้วมือและฝ่ามือ
แต่ถ้าหากถามว่า ทำไมต้องมีการสื่อสารความหมายในเชิงนามธรรมเช่นนี้? และมีแค่ในส่วนของมุทราอย่างเดียวหรือเปล่า
คำตอบคือ ‘ไม่ใช่’
เพราะมีอีกมากมายหลายอย่าง ไม่ว่าจะเป็นสีของจีวร ไปจนถึงเศียร ทุกๆ ส่วนที่แสดงบนพระพุทธรูปนั้น ล้วนมีความหมายแทบทุกสิ่ง
โดยในส่วนของ ‘พระหัตถ์’ หรือ ‘มือ’ หรือมุทราที่เราพูดถึงกันในวันนี้ ก็ไม่ได้มีเพียงแค่ท่าทางที่ชื่อว่า วิตรรกมุทรา เพียงอย่างเดียว แต่มีรวมกันถึง 6 ท่าทาง อันมีความหมายที่แตกต่างกันไปทั้งหมด ดังนี้
- อภัยมุทรา หมายถึง การประทานอภัย
- วรทมุทรา หมายถึง การประทานพร
- ธยานมุทรา หมายถึง สมาธิ
- ภูมิสปรรศมุทรา หมายถึง มารวิชัย
- ธรรมจักรมุทรา หมายถึง การแสดงปฐมเทศนา
- วิตรรกมุทรา หมายถึง การสั่งสอน
สุดท้ายนี้ ถ้าใครได้เห็นพระพุทธรูปที่ทำนิ้วมือเป็นวงกลมอีกครั้ง คราวนี้อย่าเพิ่งเผลอคิดว่าท่านกำลังโอเคกับเรานะ! เพราะโอเคของพระท่าน กับโอเคของเรา อาจไม่เหมือนกัน เนื่องด้วยแท้จริงแล้ว นั่นคือท่าแห่งการเผยแผ่ธรรมะ ที่กำลังสื่อถึงความรู้ที่ส่งต่อจากจิตสู่จิตต่างหาก
อ้างอิง:
- Hand Mudras – Symbols of Deeper Meaning https://shorturl.at/f9K4s
- 8 Buddha Hand Gestures (Mudras) and Their Meanings https://shorturl.at/0JpO6