ครบรอบ 149 ปี บัลเลต์ระดับตำนาน ‘Swan Lake’ จากความล้มเหลวในรอบปฐมทัศน์ สู่สัญลักษณ์อมตะแห่งโลกบัลเลต์และการเมือง

ในวันที่ 4 มีนาคม นี้ เป็นวันครบรอบ 149 ปี ของการเปิดแสดงรอบปฐมทัศน์ของ ‘Swan Lake’ บัลเลต์ผลงานชิ้นเอกที่ประพันธ์โดย ปิออตร์ อิลิช ไซคอฟสกี (Pyotr Ilyich Tchaikovsky) คีตกวีชาวรัสเซียผู้สร้างสรรค์ผลงานสำคัญอย่าง ‘The Sleeping Beauty’ และ ‘The Nutcracker’ โดยเขาได้นำแรงบันดาลใจจากนิทานพื้นบ้านมาประพันธ์เป็นดนตรีในช่วงปี 1875-1876

ปัจจุบัน Swan Lake ได้รับการยกย่องให้เป็นหนึ่งในบัลเลต์ที่โด่งดังและได้รับความนิยมสูงสุดตลอดกาล ทว่าเส้นทางสู่ความเป็นตำนานนั้นกลับไม่ได้เริ่มต้นอย่างสวยงาม แต่เต็มไปด้วยเสียงวิพากษ์วิจารณ์และความผิดหวังในช่วงแรกเริ่ม

เนื้อเรื่องของนิทานเล่าถึงเจ้าชายซิกฟรีดที่ตกหลุมรักโอเดตต์ เจ้าหญิงผู้ถูกพ่อมดรอธบาร์ตสาปให้กลายเป็นหงส์ในยามกลางวัน และกลับมาเป็นหญิงสาวได้ในยามค่ำคืน ซึ่งคำสาปจะถูกทำลายได้ด้วยคำสาบานจากรักแท้ แต่เจ้าชายกลับถูกหลอกให้สาบานรักผิดคน นำไปสู่โศกนาฏกรรมแห่งความรักอันแสนเศร้า

Swan Lake เปิดการแสดงครั้งแรกเมื่อวันที่ 4 มีนาคม 1877 ณ โรงละครบอลชอย (Bolshoi Theatre) กรุงมอสโก แต่ทว่าการแสดงครั้งนั้นกลับไม่ได้รับผลตอบรับที่ดีนัก เสียงวิพากษ์วิจารณ์ในยุคนั้นต่างบอกว่าดนตรีของไชคอฟสกีมีความซับซ้อนเกินไป ดนตรีที่เสียงดังมีความเป็นวากเนอร์ (Wagnerian) และเป็นซิมโฟนีมากเกินไปสำหรับบัลเลต์

นอกจากนี้ท่าเต้นที่ถูกออกแบบโดย จูเลียส ไรซิงเกอร์ (Julius Reisinger) ยังถูกวิจารณ์ว่าขาดจินตนาการและไม่น่าจดจำ บวกกับการออกแบบฉากและเครื่องแต่งกายที่ดูยาก จนทำให้การแสดงในเวอร์ชันนี้ถูกมองว่าเป็นความล้มเหลว

จุดเปลี่ยนที่ทำให้ Swan Lake กลายมาเป็นผลงานอมตะ เกิดขึ้นหลังจากที่ไชคอฟสกีได้เสียชีวิตลงในปี 1893 โมเดส ไชคอฟสกี (Modest Tchaikovsky) น้องชายของปิออตร์ อิลิช ไชคอฟสกี ได้นำบทมาปรับแก้ให้มีความลึกซึ้งขึ้น อย่างการเปลี่ยนให้ตัวร้ายเป็นพ่อมดรอธบาร์ต และเปลี่ยนตอนจบให้เจ้าหญิงโอเดตต์และเจ้าชายซิกฟรีดเลือกที่จะจบชีวิตตนเองด้วยการจมน้ำเพื่อจะได้ครองรักกันในภพหน้า

ทั้งยังเรียบเรียงและแก้ไขดนตรีใหม่โดย ริคคาร์โด ดรีโก (Ricardo Drigo) ออกแบบท่าเต้นใหม่โดย มาริอุส เปติปา (Marius Petipa) และ เลฟ อิวานอฟ (Lev Ivanov) พร้อมเปิดการแสดงใหม่ในวันที่ 15 มกราคม 1895 ที่โรงละครมาริอินสกี (Mariinsky Theatre) นครเซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก และได้รับความนิยมอย่างมากจนกลายเป็นเวอร์ชันที่คณะบัลเลต์ทั่วโลกแสดงมาจนถึงปัจจุบัน

Swan Lake ไม่เพียงแต่เป็นศิลปะเท่านั้น แต่ยังเป็นสัญลักษณ์ทางการเมืองของรัสเซียในช่วงยุคสหภาพโซเวียต สถานีโทรทัศน์ของรัฐมักจะเปิดบันทึกการแสดง Swan Lake วนซ้ำเพื่อคั่นจังหวะรายการปกติเมื่อเกิดวิกฤตการณ์ทางการเมืองระดับชาติ เหตุการณ์ที่โด่งดังที่สุดคือ ในช่วงการพยายามก่อรัฐประหารเดือนสิงหาคม ค.ศ. 1991 ที่รถถังเคลื่อนเข้าสู่มอสโก ทำให้ Swan Lake กลายเป็น ‘สัญลักษณ์ของความไม่สงบและการเปลี่ยนแปลงทางการเมือง’ 

เหตุผลที่เลือกฉาย Swan Lake นั้นส่วนหนึ่งเพราะเป็นผลงานคลาสสิกระดับชาติที่ปราศจากประเด็นการเมือง ไม่มีเนื้อหาวิจารณ์รัฐโดยตรง อีกทั้งสถานียังมีบันทึกการแสดงพร้อมออกอากาศทันที จึงสามารถใช้แทนผังรายการปกติเพื่อควบคุมสถานการณ์และชะลอการเผยแพร่ข่าวสารในช่วงเวลาที่อ่อนไหวได้

อิทธิพลนี้ยังสืบทอดมาถึงยุคปัจจุบัน เมื่อสถานีโทรทัศน์อิสระ TV Rain ของรัสเซียถูกสั่งปิดจากกฎหมายเซ็นเซอร์ในปี 2022 ทางสถานีได้เลือกที่จะออกอากาศภาพการแสดง Swan Lake เป็นภาพสุดท้ายก่อนจอดำ เพื่อสะท้อนถึงประวัติศาสตร์การประท้วงและการถูกคุกคามในอดีต

‘Swan Lake’ จึงเป็นทั้งผลงานศิลปะระดับตำนานที่ก้าวข้ามผ่านความล้มเหลวในยุคเริ่มต้น จนกลายมาเป็นหนึ่งในการแสดงบัลเลต์ที่ยิ่งใหญ่และได้รับความนิยมสูงสุดตลอดกาล ขณะเดียวกันก็เป็นสัญลักษณ์ของรักแท้ และสัญลักษณ์ทางการเมืองที่สะท้อนภาพความไม่สงบและการเปลี่ยนแปลง

อ้างอิง:

• Swan Lake https://n9.cl/32421m
• Swan Lake TV broadcast signals turmoil in Russia as independent media outlets forced to close https://n9.cl/09n9nf
• Swan Lake https://n9.cl/4lcz4